Gia daditg influenzescha la migraziun la vita tranter il Tirol, il Grischun ed il Vorarlberg. Uffants da famiglias da purs povras lavuran en il Schuob, persunas creschidas viageschan enturn sco mastergnants u martgadants ambulants, millis tschertgan lur fortuna sur mar.
En la segunda mesadad dal 19. tschientaner cumenza ina nova èra. Las vias da pass renovadas collian ils lieus isolads cun il rest dal mund; pliras giadas il di cuntanschan rauba e novitads las vals. Il 1867 cursescha l'emprima viafier sur il Brenner, il 1884 tras l'Arlberg ed il 1904 fin a San Murezzan. La viafier reducescha las distanzas, fa pli agreabel da viagiar ed iniziescha novs moviments da migraziun.
Il viaduct da la Landwasser da la lingia da l'Alvra a Filisur (Grischun) è 65 meters aut
Archiv cultural d'Engiadin'Ota, Zuoz
Vegnids per construir
Per ils projects da construcziun immens da la Belle Époque mancan en il territori alpin ils lavurers. Hotels, vias e viafiers construeschan perquai ils migrants. Sin ils plazzals dal Vorarlberg e dal Tirol lavuran cunzunt umens dal «Tirol welsch», dal Trentino dad oz. Els han experientscha da construir cun crappa e quadrels, chavan tunnels e gallarias en il grip e construeschan punts e vias sur ils pass. En l'Engiadina èn passa 6000 lavurants esters occupads tranter ils onns 1880 e 1914. Ils blers èn da la Valtellina e d'autras parts da la Lumbardia.
La lavur è dira e privlusa. Adina puspè datti accidents. Tuttina fan blers lavurants vegnir novs collegas da lur vitgs d'origin ed entretschan uschia entiras regiuns en in ritmus fix da partenza, stagiun al plazzal e return a chasa.
Bildlegenden
1. Foto Lavurers da construcziun da lingia dal Bernina
Foto da gruppa davant il tunnel da la lingia dal Bernina che collia a partir dal 1910 San Murezzan cun l'Italia dal Nord. Il 1907 fan qua var 1000 lavurants chauma pervia da las diras cundiziuns en il clima alpin. Il militar terminescha violentamain la chauma – dentant ils lavurants cuntanschan cun forza emprimas concessiuns, tranter quellas il di da 10 uras ed augments da paja.
iSTORIA Archivi fotografici Valposchiavo
2. + 3. Foto Construcziun dal Palace Hotel a San Murezzan + Foto Construcziun dal Hotel Carlton
Var 150 lavurants stagiunals dovri per construir in grandhotel. Las fotografias mussan la naschientscha dal Palace Hotel, avert il 1896, e da l'Hotel Carlton, avert il 1913, a San Murezzan.
Archiv cultural d'Engiadin'Ota, Zuoz
Biblioteca documentara a San Murezzan
4. Foto Construcziun da la lingia dal Brenner (TAP L371)
Per construir la lingia da viafier dal Brenner èn engaschads 20 600 lavurants, var 14 000 dad els derivan da l'Italia. Var 200 moran tar questas lavurs. Da vesair è in palancà d'in rempar a Matrei al Brenner. Il 1867 cursescha l'emprim tren sur questa lingia, il 1881 suonda la colliaziun fin a Meran.
Archiv tirolais per documentaziun fotografica ed art, Lienz
5. Foto Baraccas al tunnel da l'Alvra
A partir dal 1903 collia la lingia da l'Alvra l'Engiadina cun Cuira e cun l'ulteriura rait da viafier da la Svizra. Durant la construcziun dal tunnel da l'Alvra vivan var 1300 lavurants en dus abitadis provisorics cun 25 baraccas – intgins cun lur famiglia. In medi e pliras tgirunzas talianas tgiran ils malsauns e blessads, in plevon catolic fa messa, en in'atgna scola instruescha in scolast talian ils uffants.
Fundaziun grischuna per la fotografia
Giovanni/Johann Bertolini (1859 Romallo – 1931 Egg)
Dapi ch'el è dudesch va Giovanni Bertolini d'in plazzal a l'auter – sco purtader, emprendist, soci e la fin finala sco impressari da success. Tras la construcziun da la via dal Pass dal Flexen (1895–97) stgaffescha el ina nova colliaziun per Lech ch'è averta l'entir onn, e metta uschia la basa per il svilup turistic da Lech.
Collecziun privata da la famiglia Bertolini