En las muntognas per far curas

En las citads grondas porta l'industrialisaziun canera, merda e novs mals. La noblezza e la burgaisia elevada pon sa prestar da fugir temporarmain da quest mintgadi. En la natira che para dad esser intacta ed en l'aria «pura» da las muntognas chattan ellas ed els recreaziun.
Grazia a lur funtaunas mineralas sa sviluppeschan San Murezzan e Scuol-Tarasp bainbaud a lieus da cura mundans – l'emprim la stad, pli tard er l'enviern. Meran al «Balcun sid da la monarchia dal Danubi» attira cun ses clima miaivel ils giasts d'enviern. Er Lech a l'Arlberg envida gia a far cura en l'aria da muntogna. A prosperar per propi cumenza il turissem qua dentant pir pli tard.

La via Tappeiner, regalada dal medi da cura Franz Tappeiner, cun vista sin Meran e la gruppa da Tessa
Stadtarchiv Bruneck/Archivio storico della Città di Brunico

D'in hotel a l’auter

En las pensiuns ed ils pitschens hotels dal territori alpin, che vegnan manads da famiglias, lavuran cunzunt dunnas. Bleras vegnan da bains purils dal conturn u da regiuns vischinas. En ils novs hotels da palaz è il persunal internaziunal. Per mintga giast stat a disposiziun qua ina forza da lavur. Tenor il model dal persunal da servetsch da grondas chasas noblas vegnan creads novs profils professiunals. Blers da quels èn reservads ad umens.
En l'ierarchia severa dal persunal quintan cunzunt la posiziun ed il rang – els decidan il salari, la reputaziun e l'alimentaziun. Dentant mo paucs vegnan da far il sigl sin il proxim stgalim. Ina scolaziun sistematica datti pir tard: 1893 a Losanna, 1903 ad Innsbruck. Tgi che vul far carriera, sto perquai esser mobil – da stagiun a stagiun en in'autra chasa, savens en in auter pajais – e s'acquistar cun mintga staziun novas abilitads e linguas.

Tabella d'emploiadas ed emploiads dal Waldhaus Vulpera (Broschüre)
Glista d'emploiadas ed emploiads dal Grandhotel Waldhaus a Vulpera en l'Engiadina bassa la stagiun dal 1897

Illustraziuns

1. Foto Emploiadas ed emploiads dal Minerva, Meran
Las emploiadas ed emploiads da l'Hotel Minerva, ch'è vegnì avert il 1907 a Meran, vegnan per gronda part dal Tirol. Il possessur Michael Honeck, oriund da Bisamberg sper Vienna, maina ensemen cun sia dunna Magdalena l'enviern l'hotel a Meran e la stad l'Hotel Salegg a Seis am Schlern sur Bulsaun. Uschia pussibilitescha el a sias emploiadas ed a ses emploiads ina plazza durant l'entir onn .
Collecziun Christoph Gasser, Völs am Schlern

2. Foto Portiers Meran
Tar las chaussas evidentas d'in grandhotel tutga er in agen portier a la staziun. El beneventa ils giasts ch'arrivan, organisescha ina charrotscha e la bagascha e represchenta la chasa vers anora. Experientscha internaziunala e bunas enconuschientschas da las linguas èn perquai indispensablas. Uschia mainan er las carrieras dals portiers savens tras differents pajais e lieus stagiunals. La fotografia da gruppa mussa portiers d'hotel ed ina camariera a la staziun da Meran enturn il 1905.
Touriseum – Südtiroler Landesmuseum für Tourismus/Museo provinciale del turismo, Meran/o

3. Foto Hotel Alpenrose Lech
En ils manaschis d'alloschament pli pitschens da las Alps è la lavur anc organisada en moda famigliara. Il 1903 poseschan la famiglia possessura, ils giasts e las emploiadas ed emploiads cuminaivlamain davant l'albiert Alpenrosa a Zürs. Il persunal è d'enconuscher vi da la vestgadira ed ils utensil da lavur: arpa da chaschiel, chaz, bastun da guid da muntogna, tablet.
Banca Raiffeisen Lech

4. Foto Cuschiniers Palace
Per las spaisas dals giasts nobels dovri blers mauns e cleras cumpetenzas: dal gardemanger sur il saucier fin al pâtissier. Correspundentamain grond è il departament da cuschina dals grandhotels – e quasi mo masculin, sco qua en il Palace Hotel da Caspar Badrutt a San Murezzan la stad dal 1907.
Archiv cultural d'Engiadin'Ota, Zuoz

Giovanni Battista Gastaldi (1845 Siena – ?)

Giovanni Battista Gastaldi cumenza sia carriera sco cuschinier auxiliar. Tranter ils onns 1864 e 1895 maina sia lavur el en 20 hotels e 16 lieus.

 

Enavos a la survista >