En in tempo rasant midan vitgs, citads e cuntradas lur fatscha. Promenadas e parcs vegnan construids, en lieus fitg attractivs creschan gronds hotels – fin a l'Emprima Guerra mundiala 30 mo a San Murezzan.
Er la construcziuns d'abitaziuns prosperescha. Glieud da differentas regiuns e pajais sa chasan en ils lieus prosperants ed avran butias da flurs, fatschentas da moda, locals da coiffeur ed ateliers da fotografar. A San Murezzan crescha il dumber d'abitantas e d'abitants dal 1850 fin il 1910 da 228 sin passa 3000. A Meran crescha la populaziun tranter il 1811 ed il 1910 da var 4500 sin passa 23 000 persunas. Or da lieus purils d'antruras daventan spazis d'inscunter internaziunals.
San Murezzan enturn il 1910
Museum retic, Cuira
Sin atgnas chommas
Ils giasts bainstants pussibiliteschan a bleras persunas immigradas da vegnir independentas – sco restauraturs, medis da cura, artistas u fotografas. Intginas vegnan cun pauc e sa lavuran si pass per pass. Auters èn d'origin bainstant, arrivan sco giasts da cura e sa decidan da star. Ellas ed els n'han betg mo capital ed experientscha professiunala, mabain er lur cultura e lur cretta.
Betg tuts beneventan quest svilup. Represchentants conservativs ed ecclesiastics vesan criticamain l'immigraziun da persunas cun novs models da viver e da glieud d'autras crettas. Dentant bleras da las persunas immigradas s'engaschan en uniuns e gremis e procuran essenzialmain, ch'ils lieus da cura alpins s'avran economicamain e culturalmain.
Illustraziuns
1. Maletg Harmonie Samedan
Er ils dirigents d'orchesters ston chattar da stagiun a stagiun novs engaschaments per els e lur musicists. In dad els è Ignaz Wacek, naschì en la Boemia dal sid e scolà al Conservatori da Prag. Suenter engaschaments alternants e difficultads finanzialas arriva el enturn il 1903 en l'Engiadina. Qua dirigia el musicas instrumentalas da differents vitgs – sin il maletg la «Harmonie» da Samedan – e lavura sco dirigent d'orchesters en hotels e lieus da cura.
Archiv cultural d'Engiadin'Ota, Zuoz
2. Maletg Virgina Schlykowa (Hier+Jetzt)
Naschida sco nobla russa a Moscau, studegia Virginia Schlykowa medischina a Turitg ed a Berna ed è il 1876 ina da las emprimas medias promovidas en Svizra. Lavurar sco media na dastga ella dentant ditg betg. Pir il turissem da cura da la Belle Époque dat ad ella ina pussaivladad professiunala – sco spezialista per gimnastica curativa e per massaschas medicinalas en la Villa Silvana a Vulpera.
Monika Bankowski e Franziska Rogger: Ganz Europa blickt auf uns! Hier und Jetzt, Verlag für Kultur und Geschichte, 2010
3. Foto Aster x frikartii (Wiki Commons)
Dal 1900 fin il 1907 è Carl Ludwig Frikart ortulan superiur en l'Hotel Waldaus Vulpera. El ha il privilegi d'avair in contract da lavur illimità sur onn e gudogna cun 116 francs il mais var quatter giadas uschè bler sco auters stagiunaris en chasa. Il 1908 fundescha el a Stäfa, en il chantun Turitg, sia atgna orticultura e cultivescha qua la «Miracla da Stäfa»: l'aster x frikartii che porta ses num.
Wiki Commons
4. Carta postala Baselgia anglicana (TM 4105329)
Fin a la midada dal tschientaner vegnan fundadas en il vitg catolic da Meran l'emprima sinagoga dal Tirol sco er ina baselgia evangelica, ina russa-ortodoxa ed in'anglicana. Da vesair è la baselgia anglicana, ch'è vegnida fotografada dal fotograf Bernhard Johannes da Minca. Il 1883 va el a star a Meran e s'engascha là tranter auter en l'administraziun da cura sco er en il club alpin ed en l'uniun da gimnastica.
Touriseum – Südtiroler Landesmuseum für Tourismus/Museo provinciale del turismo, Meran/o
5. Maletg Pensiun Deutsches Haus
A partir dal 1866 lavura Louise Klicka sco chasarina en la pensiun Deutsches Haus a Meran. Suenter la mort dal possessur s'avanza ella a l'hoteliera e maina ensemen cun sia figlia Marie la chasa che dispona d'in equipament modern. Sia derivanza da Boemia caracterisescha la chasa: Spezialmain blers giasts vegnan da sia regiun d'origin.
Touriseum – Südtiroler Landesmuseum für Tourismus/Museo provinciale del turismo, Meran/o
Ilka Révai (1873 ? – 1945 Budapest)
La fotografa ungaraisa Ilka Révai vegn il 1911 a Meran ed avra qua in atelier da fotografar.
Collecziun Csaba Kajdi, Budapest
Enavos a la survista >